Zagrożone ekosystemy

Zmiany klimatu przekształcają środowisko naturalne na całym świecie, jednak naukowcy wciąż nie mają pełnego obrazu tego, jak poszczególne ekosystemy reagują na te procesy.

Nawet w regionach słynących z niezwykłej różnorodności biologicznej istotne zmiany środowiskowe mogą pozostawać niezauważone.

Nowy międzynarodowy przegląd badań ujawnił poważne luki w wiedzy na temat ekosystemów typu śródziemnomorskiego. Występuje w nich wiele rzadkich gatunków roślin, a same ekosystemy są szczególnie narażone na wzrost temperatur, susze i pożary.

Badanie przeprowadzili naukowcy z Uniwersytetu Kapsztadzkiego oraz Południowoafrykańskiej Sieci Obserwacji Środowiska. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Ecological Solutions and Evidence” w 2026 roku.

Które ekosystemy są zagrożone?

Ekosystemy typu śródziemnomorskiego występują w pięciu regionach świata: basenie Morza Śródziemnego, Kalifornii, środkowym Chile, południowo-zachodniej Australii i Republice Południowej Afryki.

Choć obszary te są od siebie oddalone geograficznie, łączą je podobne warunki klimatyczne: gorące, suche lata oraz chłodniejsze i bardziej wilgotne zimy. Wyróżniają się również wyjątkową różnorodnością roślin, w tym licznymi gatunkami niewystępującymi nigdzie indziej.

Coraz dotkliwsze susze, zmieniające się wzorce opadów i pożary wywierają jednak coraz większą presję na roślinność. Zrozumienie reakcji roślin na te zjawiska ma kluczowe znaczenie dla ochrony tych krajobrazów i przewidywania przyszłych zmian ekologicznych.

Co odkryli naukowcy?

Naukowcy przeanalizowali 128 badań obserwacyjnych dotyczących reakcji zbiorowisk roślinnych na zaburzenia związane ze zmianami klimatu. Wyniki ujawniły wyraźną nierównowagę geograficzną.

Zaledwie 9% badań przeprowadzono na obszarze Globalnego Południa, mimo dużego znaczenia ekologicznego takich regionów jak Republika Południowej Afryki i Chile.

Badania koncentrowały się przede wszystkim na obszarach lepiej poznanych, zwłaszcza w Kalifornii i basenie Morza Śródziemnego.

Powoduje to niepewność, ponieważ zbiorowiska roślinne w różnych regionach mogą odmiennie reagować na podobne czynniki środowiskowe.

Wyników uzyskanych w jednym miejscu nie można automatycznie przenosić na inne obszary.

Dlaczego brakuje obserwacji naukowych?

Znaczna część naszej wiedzy o przyszłych skutkach zmian klimatu pochodzi z modeli komputerowych i eksperymentów przeprowadzanych w kontrolowanych warunkach.

Metody te są cenne, ale nie mogą w pełni zastąpić długoterminowych obserwacji roślin rosnących w naturalnym środowisku.

Naukowcy muszą zrozumieć, jak roślinność zmienia się na przestrzeni lat i dziesięcioleci, zwłaszcza gdy jednocześnie oddziałuje na nią kilka czynników środowiskowych.

W przeglądzie ustalono również, że zaledwie 11 spośród 128 badań uwzględniono w raportach oceniających Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu.

Pokazuje to, jak ograniczone są dane obserwacyjne wykorzystywane w najważniejszych międzynarodowych ocenach dotyczących klimatu.

Jakie zmiany śledzą naukowcy?

W analizowanych badaniach najczęściej przyglądano się suszom, zmienności klimatu, pożarom, przymrozkom oraz szkodom powodowanym przez owady i patogeny.

Naukowcy mierzyli przede wszystkim wzrost roślin i ogólną kondycję roślinności. Znacznie mniej badań dotyczyło zmian różnorodności gatunkowej, sezonowego rozwoju roślin lub ich fizjologii.

Przykładowo ustalenie, czy rośliny zaczynają kwitnąć wcześniej, tracą zdolność regeneracji po suszy lub stopniowo znikają z określonych siedlisk, mogłoby dostarczyć cennych informacji o odporności ekosystemów.

Bez takich pomiarów naukowcy mogą przeoczyć ważne sygnały ostrzegawcze.

Czy każdą zmianę można przypisać klimatowi?

Jeden z najważniejszych wniosków z przeglądu dotyczy trudności w ustalaniu przyczyn obserwowanych zjawisk. Spadek kondycji roślinności w okresie wzrostu temperatur nie musi oznaczać, że został on spowodowany zmianami klimatu.

Na ekosystemy wpływają również inne czynniki, w tym działalność rolnicza, gatunki inwazyjne, zwierzęta roślinożerne i sposób gospodarowania gruntami.

Naukowcy ustalili, że stosunkowo niewiele badań obserwacyjnych wykorzystywało zaawansowane metody pozwalające oddzielić skutki zmian klimatu od wpływu pozostałych czynników środowiskowych. Udoskonalenie tych metod mogłoby zwiększyć wiarygodność przyszłych wyników.

Jak można poprawić badania?

Autorzy zalecają zacieśnienie współpracy między naukowcami prowadzącymi badania we wszystkich pięciu regionach o klimacie typu śródziemnomorskiego.

Połączenie długoterminowych obserwacji terenowych, danych historycznych, zdjęć satelitarnych i eksperymentów mogłoby zapewnić pełniejszy obraz zachodzących zmian środowiskowych.

Cenne informacje mogą znajdować się również w istniejących zbiorach danych, które można ponownie przeanalizować przy użyciu udoskonalonych metod badawczych.

Lepsze dane pomogłyby działaczom na rzecz ochrony przyrody identyfikować zagrożone zbiorowiska roślinne, opracowywać skuteczniejsze metody ochrony i określać, które ekosystemy mają największą zdolność regeneracji po zaburzeniach.

Wyniki badania pokazują, że ochrona różnorodności biologicznej wymaga czegoś więcej niż tylko przewidywania przyszłych warunków klimatycznych. Naukowcy muszą również obserwować, co już dzieje się w przyrodzie, i rozumieć przyczyny tych zmian.