Oyun Planı

Akranlarıyla oyun oynamak, büyümenin önemli bir parçasıdır. Borneo’da yaşayan yabani orangutanlar üzerinde 15 yıl boyunca yürütülen bir araştırma, bu ihtiyacın ne kadar önemli olduğunu gözler önüne seriyor.

Bulgulara göre orangutan anneleri, yavrularının yaşıtlarıyla oyun oynayabilmesi için özel çaba gösteriyor.

Orangutanlar, büyük insansı maymunlar arasında en yalnız yaşayan tür olarak biliniyor. Anneler, yaşamlarının ilk yedi yılı veya daha uzun süre boyunca kendilerine bağımlı olan yavrularıyla çoğunlukla baş başa kalıyor. Bu nedenle yavruların kendi yaşlarındaki diğer orangutanlarla karşılaşma fırsatları sınırlıdır. Oysa birlikte oyun oynamak, ilerleyen yaşamlarında ihtiyaç duyacakları fiziksel gücü ve sosyal becerileri geliştirmelerine yardımcı oluyor.

Bilim insanları artık orangutan annelerinin yavrularına uygun oyun arkadaşları bulmak için fırsat kolladığına ve gerektiğinde daha uzun mesafeler katettiğine dair güçlü kanıtlara sahiptir.

Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan araştırmanın kıdemli yazarı Maria van Noordwijk, “Bu çalışma, yalnız yaşamanın görünmeyen bir bedelini ortaya koyuyor. Orangutan anneleri, yavrularına yiyecek ve güvenlik sağlamanın yanı sıra sosyal olanaklar sunma sorumluluğunu da üstleniyor” diyor. Araştırma; Max Planck Hayvan Davranışları Enstitüsü, Zürih Üniversitesi, Universitas Nasional ve Rutgers Üniversitesi’nden bilim insanlarının ortak çalışmasıyla yürütüldü.

Uzun süredir çözülemeyen gizem

Van Noordwijk ve ekibi, 2003 yılından bu yana Endonezya’nın Borneo Adası’ndaki Tuanan Araştırma İstasyonu’nda anne-yavru orangutan çiftlerini takip ediyor. İnsanların varlığına alışmış orangutanları sabahın erken saatlerinden akşama kadar gözlemleyen araştırmacılar, annelerin birbirleriyle nadiren karşılaştığını belirledi. Karşılaşmalar gerçekleştiğinde ise yetişkinler genellikle temkinli davranıyor. Max Planck Hayvan Davranışları Enstitüsü’nde araştırmacı olan ve saha çalışmalarını Zürih Üniversitesi’nde görev yaptığı dönemde yöneten van Noordwijk, “Yetişkinler genellikle birbirlerine fazla yaklaşmaz” diyor.

Ancak yavruların davranışları oldukça farklı. Van Noordwijk, “Birbirlerini gördüklerinde hızla yanlarına koşuyor, boğuşuyor, ısırıyor ve birbirlerini yakalamaya çalışıyorlar. Orangutan yavrularında bir ‘oyun düğmesi’ var; anneleri hareket etme zamanının geldiğine karar verdiğinde bu düğmeyi kapatabiliyor” diye anlatıyor. Van Noordwijk, yavrular arasındaki bu karşılaşmaların anneler için bir bedeli olduğunu da fark etti. Ona göre oyun buluşmaları annelerin günlerini uzatıyor ve yorucu hâle getiriyordu.

Araştırmacı, “Bu günlerin anneler için gerçekten uzun ve zor geçtiği izlenimine kapılmıştım. Oyun buluşmalarında bir şeyler olduğunu biliyordum ancak bunu doğrulamak için doğru istatistiksel yönteme ihtiyacımız vardı” diyor.

Yaşıtlarla oyun buluşmaları

Van Noordwijk’in ekibi, 15 yılın sonunda 31 anne-yavru çiftinden toplam 32 bin saatlik gözlem verisi topladı. Max Planck Hayvan Davranışları Enstitüsü’nde doktora sonrası araştırmacı olan Odd Jacobson ile birlikte çalışan van Noordwijk, annelerin yavrularına oyun arkadaşı bulmak için aktif olarak çaba gösterip göstermediğini inceledi.

Araştırmanın ilk yazarı Jacobson, “Annelerin orman içindeki hareket alanlarını, yakın çevrelerindeki diğer anne-yavru çiftlerinin sosyal özellikleriyle birleştiren istatistiksel bir yöntem kullandık” açıklamasında bulunuyor. Jacobson’ın analizleri, yavrularının yaşları birbirine daha yakın olan annelerin ormanda daha fazla ortak alan kullandığını gösterdi. Bu annelerin yavruları da daha sık birlikte oynuyordu. Üstelik akrabalık ilişkileri ve meyve bulunabilirliği gibi etkenler hesaba katıldığında da bu sonuç değişmedi.

Jacobson, “Anneler, yavrularını fiziksel ve gelişimsel açıdan uygun oyun arkadaşlarıyla eşleştiriyor gibi görünüyor” diyor.

Oyun buluşmalarının, annelerin hareketlerinde de belirgin bir iz bıraktığı görüldü. Anneler yalnızca oyun oynanan günlerde değil, bu günlerin öncesinde ve sonrasında da daha uzun mesafeler katetti.

Yetişkin dişi orangutanların zamanlarının çoğunu geçirdikleri belirli bir çekirdek yaşam alanı bulunuyor. Araştırmaya göre anneler, oyun buluşmasından bir gün önce diğer annenin yaşam alanına doğru hareket etmeye başlıyor. Buluşmanın ardından ise kendi yaşam alanlarına geri dönüyor. Bu hareket düzeni, orangutanların oyun buluşmalarının tesadüfi karşılaşmalardan ibaret olmadığını gösteriyor. Anneler, ormanda nerelere gittiklerine karar verirken yavrularının sosyal ihtiyaçlarını da dikkate alıyor olabilir.

Ormandaki sosyal ağı anlamak

Jacobson, “Uygun bir oyun arkadaşı bulmak için anneler, benzer yaşta yavruları olan diğer annelerle karşılaşma olasılığını artıracak şekilde konumlanıyor gibi görünüyor” diyor.

Bu hedefli hareketler, annelerin van Noordwijk’in “orman dedikodusu” olarak adlandırdığı sosyal bilgi ağına hâkim olduğunu düşündürüyor. Van Noordwijk, orangutanların günün büyük bölümünü yalnız geçirmelerine rağmen sosyal ilişkilerden kopuk olmadıklarını belirtiyor. Çoğunlukla yaşamları boyunca komşuları olan diğer orangutanları tanıyor ve hangi annenin ne zaman yavru sahibi olduğunu biliyorlar. Ağaçların üstündeki konumlarından, en azından belirli zamanlarda, bu komşularının nerede bulunduğuna ilişkin genel bir fikir edinebiliyorlar. Bu sosyal ağı takip etme becerisi, orangutanların daha önce bilinen bilişsel yetenekleriyle de bağlantılı olabilir.

Van Noordwijk, “Orangutanların yiyecek kaynaklarını bulmak ve bu kaynaklara ulaşmak için mekânsal yön bulma ve rota planlama becerilerini kullandıklarını uzun zamandır kabul ediyoruz. Şimdi ise yavrularının ihtiyaçlarını karşılamak için yalnızca besin kaynaklarını değil, sosyal olanakları da kapsayan bir zihinsel haritadan yararlandıklarını gösteriyoruz” diyor. Araştırma, yalnız yaşayan orangutanların bile yavrularının gelişimi için karmaşık sosyal ilişkilerden yararlandığını ortaya koyuyor. Anneler, yiyecek ve güvenliğin yanı sıra yavrularının oyun oynayabileceği uygun arkadaşları bulabilmek için de ormandaki hareketlerini şekillendiriyor.