Cách sóc dự trữ thức ăn

Bạn đã bao giờ thấy một con sóc chôn quả sồi rồi nhanh chóng chạy đi chưa?

Hành động đơn giản này thực ra là một chiến lược sinh tồn khôn ngoan để dự trữ thức ăn trước khi mùa đông ập đến.

Sóc giấu hàng nghìn hạt ở nhiều nơi khác nhau, nhưng với vô số chỗ giấu như vậy, làm thế nào chúng nhớ được nơi chôn giấu kho báu của mình?

Câu trả lời nằm ở sự kết hợp giữa trí nhớ tuyệt vời, các giác quan nhạy bén, khả năng sắp xếp cẩn thận và thậm chí là cả một chút hành vi trộm thức ăn.

Sóc tạo ra hàng ngàn kho dự trữ thức ăn rải rác

Nhiều loài sóc sống trên cây, bao gồm cả loài sóc xám miền Đông quen thuộc, áp dụng một chiến lược gọi là "tích trữ phân tán" (scatter-hoarding). Thay vì tập trung toàn bộ thức ăn tại một nơi duy nhất, chúng phân tán các loại hạt và quả hạch ra khắp một khu vực rộng lớn. Phương pháp này giúp giảm thiểu nguy cơ mất trắng nguồn dự trữ cho mùa đông trong trường hợp một con vật khác tình cờ phát hiện ra một trong số các kho chứa đó.

Trong những tháng trước mùa đông, sóc có thể thu gom và giấu hàng nghìn hạt. Mỗi kho dự trữ nhỏ này sẽ trở thành bữa ăn trong tương lai, nằm chờ sẵn dưới lòng đất, trong các khe nứt trên thân cây hoặc tại những nơi kín đáo khác. Lãnh thổ của một con sóc có thể rộng tới vài mẫu Anh, đồng nghĩa với việc nó phải ghi nhớ vô số địa điểm cất giấu riêng biệt.

Hành vi này đòi hỏi nhiều hơn hẳn so với bản năng đơn thuần. Các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng loài sóc tạo ra những bản đồ tinh thần chi tiết về môi trường xung quanh. Chúng ghi nhớ các mốc định hướng như cây cối, tảng đá, bụi cây và những đặc điểm khác, giúp chúng quay trở lại các địa điểm cụ thể ngay cả sau nhiều tháng.

Trí nhớ của chúng hoạt động như một hệ thống định vị (GPS) tự nhiên

Từ lâu, người ta vẫn thường nói đùa rằng loài sóc hay quên mất phần lớn số hạt mà chúng đã chôn giấu. Mặc dù một số hạt bị bỏ quên có thể nảy mầm thành cây, nhưng các nghiên cứu lại cho thấy sóc thực ra rất giỏi trong việc tìm lại nguồn thức ăn dự trữ của mình. Các nghiên cứu về loài sóc xám đã chỉ ra rằng chúng có thể tìm thấy phần lớn số thức ăn đã được giấu đi.

Trí nhớ của chúng không chỉ dựa vào một manh mối duy nhất. Thay vào đó, chúng kết hợp nhiều thông tin khác nhau, bao gồm vị trí, mùi hương và các dấu hiệu thị giác. Các nhà khoa học đã thử nghiệm trí nhớ của loài sóc bằng cách tạo ra những nơi cất giấu giả trông giống hệt như những chỗ giấu hạt thật.

Ngay cả khi các nhà nghiên cứu thay đổi môi trường xung quanh hoặc thêm vào những mùi hương quen thuộc, sóc thường phớt lờ các vị trí giả và quay lại những nơi chúng thực sự cất giấu thức ăn. Điều này cho thấy sóc dựa nhiều vào trí nhớ không gian thay vì chỉ đơn thuần lần theo mùi.

Khả năng này đặc biệt ấn tượng vì chúng có thể quay lại nơi cất giấu thức ăn sau nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng kể từ khi chôn giấu chúng.

Khứu giác đóng vai trò hỗ trợ, nhưng trí nhớ mới là yếu tố then chốt

Chiếc mũi là công cụ quan trọng đối với loài sóc, nhưng đó không phải là yếu tố duy nhất giúp chúng thành công. Các loại hạt được chôn dưới đất có thể mất dần mùi hương theo thời gian, đặc biệt là sau những đợt mưa, tuyết rơi hoặc khi điều kiện đất đai thay đổi.

Thay vào đó, khứu giác phối hợp với trí nhớ. Một con sóc có thể nhận biết khu vực chung nơi nó đã giấu hạt, rồi dùng mùi hương để xác định chính xác vị trí đó. Khứu giác nhạy bén cũng giúp chúng nhận biết liệu có con sóc khác vừa mới đụng đến kho dự trữ của mình hay không.

Thị lực của họ cũng đóng một vai trò. Khi sóc chôn thức ăn, chúng thường sử dụng các vật thể xung quanh làm điểm tham chiếu. Một thân cây cụ thể, cành cây đổ hoặc mảng thực vật có thể trở thành một phần bản đồ bên trong của chúng. Sự kết hợp các giác quan này cho phép sóc định hướng môi trường xung quanh với độ chính xác vượt trội.

Sóc cũng để mắt đến nguồn thức ăn của những con sóc khác

Việc tự tìm kiếm các loại hạt chỉ là một phần của thử thách. Loài sóc cũng nhận thức được rằng những cá thể khác cùng loài cũng đang làm điều tương tự. Hành vi trộm thức ăn – được các nhà nghiên cứu gọi là "pilfering" (trộm cắp vặt) – là chuyện thường thấy ở loài sóc.

Khi chứng kiến ​​một con sóc khác giấu thức ăn, một con sóc có thể ghi nhớ vị trí đó và quay lại sau để lấy trộm hạt đã được cất giấu. Chính vì sự cạnh tranh không ngừng này, loài sóc đã hình thành những hành vi khôn ngoan để bảo vệ nguồn dự trữ của mình.

Đôi khi, sóc thực hiện hành vi chôn giấu giả. Nó có thể đào một cái hố, giả vờ đặt hạt vào trong và lấp đất lại, trong khi thực tế vẫn bí mật ngậm chặt hạt thức ăn trong miệng.

Hành vi đánh lạc hướng này có thể khiến những kẻ quan sát ở gần đó – những kẻ có thể đang chực chờ cơ hội để trộm đồ – bị bối rối. Trí nhớ của loài sóc không chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ "Mình đã giấu thức ăn ở đâu?", mà còn bao gồm cả việc ghi nhớ "Con sóc khác đã giấu thức ăn của nó ở đâu?".

Các loài sóc khác nhau áp dụng những chiến lược dự trữ khác nhau

Không phải loài sóc nào cũng sắp xếp thức ăn theo cùng một cách. Những loài có tập tính phân tán nguồn dự trữ—chẳng hạn như sóc xám—thường tạo ra nhiều kho cất giấu riêng biệt rải rác khắp môi trường sống của chúng. Cách làm này khiến kẻ trộm khó phát hiện ra nguồn thức ăn của chúng hơn.

Các loài khác, bao gồm một số loài sóc đỏ, áp dụng một phương pháp khác gọi là tích trữ tập trung (larder-hoarding). Thay vì giấu rải rác từng hạt ở nhiều nơi, chúng tập hợp một lượng lớn thức ăn tại một địa điểm an toàn, chẳng hạn như hốc cây.

Cách thức tích trữ này đòi hỏi sóc phải bảo vệ một kho dự trữ duy nhất thay vì phải ghi nhớ hàng nghìn vị trí cất giấu riêng lẻ. Việc lựa chọn phương pháp nào phụ thuộc vào loài sóc, môi trường sống và nguồn thức ăn sẵn có.

Những hạt bị bỏ quên giúp rừng phát triển

Mặc dù loài sóc rất giỏi tìm lại những phần thức ăn đã giấu, chúng không thể tìm thấy tất cả số hạt mà mình đã cất trữ. Một số kho dự trữ vẫn còn nguyên vẹn do sóc bị chết, quên mất vị trí, hoặc đơn giản là vì chúng có nhiều thức ăn hơn mức cần thiết.

Những hạt bị bỏ quên đó có thể phát triển thành cây mới. Quả sồi và các loại hạt bị chôn vùi trong điều kiện thích hợp có thể nảy mầm và góp phần vào quá trình tái sinh rừng. Theo cách này, chiến lược sinh tồn của loài sóc cũng đóng vai trò định hình hệ sinh thái xung quanh chúng.

Sóc có vẻ là những sinh vật tinh nghịch thường chạy nhảy thoăn thoắt trên các tán cây, nhưng cuộc sống thường ngày của chúng lại đòi hỏi khả năng lập kế hoạch và trí nhớ đáng kinh ngạc. Khả năng cất trữ, bảo vệ và tìm lại hàng nghìn nguồn thức ăn của chúng cho thấy một trí thông minh thường dễ bị bỏ qua.