Planinski gubici

Planinski vrhovi Evrope možda deluju kao da postaju bioraznovrsniji kako temperature rastu, ali nova studija ukazuje na to da ovaj prividni uspeh krije zabrinjavajući trend.

Dok se sve više biljnih vrsta pomera naviše, ka toplijim planinskim predelima, vrste posebno prilagođene velikim nadmorskim visinama sve češće nestaju sa pojedinačnih vrhova.

Istraživanje, objavljeno u časopisu Science, analiziralo je dugoročne podatke o vegetaciji sa 62 planinska vrha širom Evrope. Naučnici su utvrdili da se gubici biljnih vrsta na pojedinačnim lokacijama ubrzavaju tokom poslednje dve decenije, što izaziva zabrinutost da sam porast broja vrsta ne pruža potpunu sliku o tome kako zagrevanje menja alpske ekosisteme.

Planinske biljke se pomeraju naviše

Tokom većeg dela istorije, visoka planinska područja predstavljala su snažnu prirodnu prepreku. Kratke vegetacione sezone, dugotrajni mrazevi i niske temperature sprečavali su mnoge biljke da opstanu u blizini planinskih vrhova.

Kako se Evropa zagreva, ta ograničenja slabe. Biljke koje su ranije živele na nižim nadmorskim visinama sve se više šire naviše, donoseći nove vrste u alpske biljne zajednice.

Na prvi pogled, ovo može izgledati kao pozitivan razvoj jer se ukupan broj biljnih vrsta na mnogim vrhovima povećao. Međutim, nova studija pokazuje da se ovaj porast odvija istovremeno sa sve većim gubitkom vrsta koje su već bile prilagođene životu na velikim nadmorskim visinama.

Veći broj vrsta može sakriti važne gubitke

Istraživači su analizirali podatke prikupljene u okviru programa GLORIA, međunarodnog projekta za praćenje biodiverziteta visokoplaninskih područja.

62 evropska vrha obuhvaćena studijom istražena su četiri puta između 2001. i 2022. godine. Naučnici su upoređivali koje su biljne vrste bile prisutne tokom svakog istraživanja i beležili one koje više nisu mogli da pronađu.

Procenat vrsta koje su nestajale sa pojedinačnih vrhova povećavao se tokom svakog perioda istraživanja. Biljke čije je uobičajeno područje rasprostranjenosti uglavnom bilo iznad posmatranog vrha posebno su često pripadale vrstama koje su nestale.

To znači da visokoplaninske specijalizovane vrste — one koje već žive u hladnijim delovima evropskih planinskih područja — mogu biti sve ugroženije kako temperature nastavljaju da rastu.

Zagrevanje je usko povezano sa nestajanjem

Johannes Wessely sa Univerziteta u Beču, prvi autor studije, objasnio je da je veća verovatnoća da će biljke nestati sa vrhova koji su bili izloženi snažnijem zagrevanju. Napomenuo je da je povezanost sa porastom temperature bila čak izraženija od opšteg uticaja samog protoka vremena.

Rizik od lokalnog nestanka takođe se povećavao prema toplijem, nižem delu prirodnog raspona nadmorske visine neke vrste.

Harald Pauli, koji koordinira program GLORIA pri Austrijskoj akademiji nauka i Univerzitetu BOKU, objasnio je da su biljke koje već rastu u toplijim delovima svog uobičajenog područja rasprostranjenosti delovale podložnije dodatnom porastu temperature.

Neki gubici možda su odloženi decenijama

Visokoplaninske specijalizovane vrste često su izuzetno otporne na surove uslove i mogu živeti dugi niz godina. Ove karakteristike mogu im pomoći da dugo preživljavaju promene u životnoj sredini, čak i kada uslovi postepeno postaju sve nepovoljniji.

Naučnici ovaj odloženi odgovor nazivaju „dugom izumiranja“. Populacija može godinama opstajati nakon što uslovi u životnoj sredini počnu da izlaze izvan granica koje može da podnese, ali njen broj može postepeno opadati sve dok vrsta na toj lokaciji konačno ne nestane.

Studija je pokazala da su lokalnim izumiranjima često prethodili duži periodi opadanja brojnosti populacije, što podržava mogućnost da neki današnji gubici predstavljaju posledicu zagrevanja koje je počelo pre nekoliko decenija.

Koordinator projekta Stefan Dullinger, međutim, upozorio je da objašnjenje zasnovano na dugu izumiranja još zahteva dodatna istraživanja. Prema njegovim rečima, sve veća stopa nestajanja može predstavljati odložene posledice ranijih promena životne sredine, ali su potrebna dalja istraživanja kako bi se ta pretpostavka potvrdila.

Promenljiva budućnost alpskih ekosistema

Rezultati pokazuju zašto samo brojanje ukupnog broja vrsta na planinskom vrhu možda nije dovoljno za procenu zdravlja ekosistema.

Na jednom vrhu mogu se pojaviti nove biljke koje dolaze sa nižih nadmorskih visina, dok istovremeno nestaju retke specijalizovane vrste koje jednostavno ne mogu da se pomere još više kada dosegnu sam vrh.

Rezultat kratkoročno može biti veće bogatstvo vrsta, ali i postepeno narušavanje karakterističnih biljnih zajednica koje alpske ekosisteme čine jedinstvenim.

Zato će dugoročno praćenje biti od ključnog značaja. Kako se zagrevanje nastavlja, istraživači će morati da prate ne samo koje vrste dolaze na evropske planine, već i koje dugogodišnje specijalizovane vrste neprimetno nestaju.