जनावर
ओराङउटान तथ्यहरू
ओराङउटानहरू दक्षिण-पूर्वी एसियामा पाइने सबैभन्दा आकर्षक जनावरहरूमध्ये पर्दछन्। रातो-खैरो रङको रौं, लामो हात र रूखमा बस्ने जीवनशैलीका लागि परिचित यी 'ग्रेट एप' (ठूला वानर) हरूमा बुद्धिमत्ता, धैर्य र अनुकूलन क्षमताको अद्भुत संयोजन पाइन्छ।
उनीहरू आफू बसोबास गर्ने जंगलसँग पनि घनिष्ठ सम्बन्ध राख्छन्। यहाँ सातवटा यस्ता तथ्यहरू प्रस्तुत गरिएका छन् जसले ओराङउटानहरूलाई किन यति रोचक बनाउँछ भन्नेबारे नजिकबाट बुझ्न मद्दत गर्छन्।
तिनीहरूको नामको अर्थ "जंगलको मानिस" हो
'ओराङउटान' (orangutan) शब्द इन्डोनेसियाली र मलाय भाषाबाट आएको हो, जसको अर्थ "जंगलको मानिस" हुन्छ। यो नाम विशेष रूपमा सान्दर्भिक छ किनभने ओराङउटानहरू आफ्नो जीवनको अधिकांश समय रूखहरूमा नै बिताउँछन्।
तिनीहरू जंगलको जीवनमा पूर्ण रूपमा अभ्यस्त हुन्छन् र रूखका हाँगाहरूबीच आवतजावत गर्न आफ्ना लामो पाखुरा तथा समात्न सक्ने हात र खुट्टाको प्रयोग गर्छन्। बाँदरहरूभन्दा फरक, ओराङउटानहरू 'ग्रेट एप' (great ape) प्रजातिमा पर्छन् र यिनीहरूको बाहिरबाट देखिने पुच्छर हुँदैन। यिनीहरूको शारीरिक बनावटले यिनीहरूलाई जंगलको माथिल्लो भाग (क्यानोपी) मा निकै नियन्त्रणका साथ हिँडडुल गर्न सक्षम बनाउँछ।
ओराङउटानका तीन प्रजातिहरू छन्
ओराङउटानका तीनवटा मान्यताप्राप्त प्रजातिहरू छन्: बोर्नियन ओराङउटान, सुमाट्रन ओराङउटान र तापानुली ओराङउटान। तापानुली ओराङउटानलाई सन् २०१७ मा औपचारिक रूपमा छुट्टै प्रजातिको रूपमा मान्यता दिइएको थियो।
यी तीन प्रजातिहरूमा धेरै समानताहरू भए तापनि तिनका रूपरङ, आनुवंशिकी र बसोबासको क्षेत्रमा भिन्नताहरू पाइन्छन्। बोर्नियन र सुमाट्रन ओराङउटानहरूबीच रौंको लम्बाइ र अनुहारको बनोटजस्ता विशेषताहरूमा पनि फरक हुन सक्छ। हाल यी तीनै प्रजातिहरूलाई 'अत्यन्तै लोपोन्मुख' (critically endangered) को श्रेणीमा राखिएको छ।
तिनीहरू औजारको उत्कृष्ट प्रयोगकर्ता हुन्
ओराङउटानहरू अत्यन्तै बुद्धिमान् हुन्छन् र समस्या समाधान गर्न आफ्नो वरपरका वस्तुहरूको प्रयोग गर्न सक्छन्। जङ्गलमा बस्ने केही समूहहरूमा, तिनीहरूले लट्ठीहरूलाई परिमार्जन गरी तिनको मद्दतले त्यस्तो खानासम्म पहुँच पुर्याएको देखिएको छ, जुन अन्यथा प्राप्त गर्न कठिन हुन्थ्यो। तिनीहरूको समस्या समाधान गर्ने क्षमता सामान्य औजारको प्रयोगभन्दा धेरै फराकिलो छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले ओराङउटानका विभिन्न समूहहरूमा भिन्न-भिन्न व्यवहारहरू अभिलेखीकरण गरेका छन्, जसले केही सीपहरू सिक्न र एकअर्काबीच हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने सङ्केत गर्छ।
तिनीहरू आफ्नो जीवनको अधिकांश समय रूखमै बिताउँछन्।
ओराङउटानहरू रूखमा बस्ने सबैभन्दा ठूला स्तनधारी जीव हुन्। रूखका हाँगाबिँगामा आवतजावत गर्न तिनका लामो हातहरू विशेष रूपमा उपयोगी हुन्छन्, साथै समात्न सक्ने खालका हात र खुट्टाले हाँगाहरूलाई बलियोसँग पकडिरहन मद्दत गर्छन्।
तिनीहरू सुत्न र आराम गर्न रूखमै गुँड पनि बनाउँछन्। साना ओराङउटानहरूले आफ्नी आमालाई हेरेर महत्त्वपूर्ण सीपहरू सिक्छन्, जसमा सुत्ने ठाउँ वा मञ्च बनाउने तरिका पनि पर्छ। जंगलमा गरिने जीवनयापनका कारण, सानै उमेरदेखि रूख चढ्ने बलियो क्षमता हुनु तिनका लागि अत्यावश्यक हुन्छ।
तिनीहरू जंगललाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छन्
ओराङउटानहरूले विभिन्न प्रकारका खानेकुराहरू खान्छन्, जसमा फलफूल तिनीहरूको आहारको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। उपलब्ध स्रोतहरूका आधारमा तिनीहरूले पात, फूल, कीरा, रूखको बोक्रा र अन्य वनस्पतिजन्य पदार्थहरू पनि खान्छन्।
जंगलमा हिँड्ने र फलफूल खाने क्रममा, ओराङउटानहरूले विभिन्न ठाउँमा बीउहरू फैलाउन मद्दत गर्छन्। यसले तिनीहरूलाई महत्त्वपूर्ण 'बीउ प्रसारक' बनाउँछ र जंगलको वनस्पति प्राकृतिक रूपमा पुनः उम्रन वा फैलिन योगदान पुर्याउँछ। यसै कारणले गर्दा, तिनीहरूलाई कहिलेकाहीँ 'जंगलका माली' भनेर पनि वर्णन गरिन्छ।
आमाहरूले आफ्ना सन्तानलाई लामो समयसम्म सिकाउँछन्
ओराङउटानका बच्चाहरू आफ्ना आमामाथि असाधारण रूपमा लामो समयसम्म निर्भर रहन्छन्। यस अवधिमा, तिनीहरूले कहाँ खाना पाइन्छ, कुन-कुन खानेकुरा उपयुक्त हुन्छन् र जंगलमा कसरी सुरक्षित रूपमा हिँडडुल गर्ने भन्ने कुरा सिक्छन्। साथै, आफ्ना आमालाई हेरेर र उनीहरूसँग अन्तरक्रिया गरेर तिनीहरूले गुँड बनाउन र बाँच्नका लागि आवश्यक अन्य सीपहरू पनि सिक्छन्।
पानी फेला पार्न उनीहरूसँग अद्भुत तरिकाहरू छन्
जंगलको वातावरणमा पानी फेला पार्न कहिलेकाहीँ सिर्जनात्मकताको आवश्यकता पर्न सक्छ। ओराङउटानहरूले रूखका प्वालहरू, पातहरूमा जम्मा भएको वर्षाको पानी र फलफूलजस्ता स्रोतहरूबाट पानी प्राप्त गर्न सक्छन्। केही जंगली ओराङउटानहरूले पातहरूलाई चपाएर नरम र पानी सोस्ने खालको पदार्थ बनाएको पनि देखिएको छ; यस्तो पदार्थले उनीहरूलाई कठिन स्थानहरूबाट पानी बटुल्न मद्दत गर्छ। यो व्यवहार उनीहरूको वरपरका सामग्रीहरूलाई व्यावहारिक रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने क्षमताको अर्को उदाहरण हो।
असाधारण नाम र रूख चढ्ने उत्कृष्ट क्षमतादेखि लिएर तिनको उच्च स्तरको सिक्ने क्षमता र बीउ प्रसारमा निर्वाह गर्ने भूमिकाजस्ता अनेकौं विशेषताले ओराङउटानहरूलाई विशिष्ट 'ग्रेट एप' (ठूला वानर) बनाएका छन्। तिनको जीवन स्वस्थ वनजंगलसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ; त्यसैले तिनको अस्तित्व केवल तिनकै प्रजातिका लागि मात्र नभई तिनले बसोबास गर्ने पारिस्थितिक प्रणालीका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यी अद्भुत जीवहरूबारे थप जानकारी लिनु भनेको प्राकृतिक संसारको जटिलतालाई बुझ्ने र कदर गर्ने एउटा सरल उपाय हो।