Górska pułapka

Szczyty europejskich gór mogą sprawiać wrażenie, że wraz ze wzrostem temperatur stają się coraz bardziej różnorodne biologicznie, jednak nowe badanie sugeruje, że za tym pozornym sukcesem kryje się niepokojący trend.

Choć coraz więcej gatunków roślin przemieszcza się w górę, zasiedlając cieplejsze środowiska górskie, gatunki szczególnie przystosowane do życia na dużych wysokościach coraz częściej znikają z poszczególnych szczytów.

Badanie opublikowane w czasopiśmie „Science” objęło analizę wieloletnich danych dotyczących roślinności zebranych na 62 szczytach górskich w całej Europie. Naukowcy stwierdzili, że w ciągu ostatnich dwóch dekad lokalne straty gatunków przyspieszyły, co budzi obawy, że sama rosnąca liczba gatunków może dawać niepełny obraz tego, jak ocieplenie zmienia ekosystemy alpejskie.

Rośliny górskie przemieszczają się coraz wyżej

Przez większą część historii wysokogórskie środowiska stanowiły potężną naturalną barierę. Krótkie sezony wegetacyjne, utrzymujące się przymrozki i niskie temperatury uniemożliwiały wielu roślinom przetrwanie w pobliżu górskich szczytów.

Wraz z ocieplaniem się Europy te ograniczenia osłabły. Rośliny, które wcześniej występowały na niższych wysokościach, coraz częściej rozszerzają swój zasięg ku górze, wprowadzając nowe gatunki do społeczności alpejskich.

Na pierwszy rzut oka może to wyglądać jak pozytywna zmiana, ponieważ na wielu szczytach wzrosła całkowita liczba gatunków roślin. Jednak nowe badanie pokazuje, że wzrost ten zachodzi równocześnie z nasilającymi się stratami gatunków, które były już przystosowane do życia na dużych wysokościach.

Większa liczba gatunków może ukrywać istotne straty

Naukowcy przeanalizowali dane zebrane w ramach GLORIA, międzynarodowego programu monitorowania różnorodności biologicznej wysokich gór. Objęte badaniem 62 europejskie szczyty zostały zbadane czterokrotnie w latach 2001–2022. Naukowcy porównali, które gatunki roślin występowały podczas poszczególnych badań, i odnotowali te, których nie udało się już wykryć.

Odsetek gatunków znikających z poszczególnych szczytów zwiększał się w każdym kolejnym okresie badawczym. Szczególnie często wśród gatunków, które znikały, znajdowały się rośliny, których typowy zasięg występowania koncentruje się powyżej badanego szczytu.

Oznacza to, że gatunki wyspecjalizowane w życiu na dużych wysokościach — już występujące w chłodniejszych częściach europejskich środowisk górskich — mogą znajdować się w coraz trudniejszej sytuacji wraz z dalszym wzrostem temperatur.

Ocieplenie było ściśle związane ze znikaniem gatunków

Johannes Wessely z Uniwersytetu Wiedeńskiego, pierwszy autor badania, wyjaśnił, że rośliny częściej znikały ze szczytów, na których odnotowano silniejsze ocieplenie. Zauważył, że związek ze wzrostem temperatur był nawet silniejszy niż ogólny wpływ upływu czasu. Ryzyko lokalnego wyginięcia rosło również w kierunku cieplejszej, niższej granicy naturalnego zasięgu wysokościowego danego gatunku.

Harald Pauli, który koordynuje program GLORIA w Austriackiej Akademii Nauk oraz na Uniwersytecie Przyrodniczym w Wiedniu (BOKU), wyjaśnił, że rośliny występujące już w cieplejszych niż przeciętne częściach swojego zasięgu wydawały się bardziej podatne na dalszy wzrost temperatur.

Niektóre straty mogły być opóźnione o całe dekady

Gatunki wyspecjalizowane w życiu na dużych wysokościach są często wyjątkowo odporne na trudne warunki i mogą żyć przez wiele lat. Cechy te mogą pozwalać im przez długi czas przetrwać zmiany środowiskowe, nawet gdy warunki stopniowo stają się coraz mniej odpowiednie.

Naukowcy określają takie opóźnione reakcje mianem „długu wymierania”. Populacja może przetrwać przez lata po tym, jak warunki środowiskowe zaczęły wykraczać poza zakres, który jest dla niej możliwy do tolerowania, jednak jej liczebność może stopniowo spadać, aż gatunek ostatecznie zniknie z danego miejsca.

Badanie wykazało, że lokalne wymieranie często poprzedzały dłuższe okresy spadku liczebności populacji, co potwierdza możliwość, że część obserwowanych dziś strat jest skutkiem ocieplenia, które rozpoczęło się już przed kilkudziesięciu laty.

Koordynator projektu Stefan Dullinger zastrzegł jednak, że wyjaśnienie oparte na „długu wymierania” wymaga dalszych badań. Jak powiedział, rosnące tempo zanikania gatunków może być opóźnionym skutkiem wcześniejszych zmian środowiskowych, ale potrzebne są kolejne badania, aby potwierdzić tę interpretację.

Zmieniająca się przyszłość ekosystemów alpejskich

Wyniki pokazują, dlaczego sama liczba gatunków występujących na górskim szczycie może nie wystarczyć do oceny kondycji ekosystemu.

Szczyt może zyskiwać nowe rośliny przemieszczające się z niższych wysokości, a jednocześnie tracić rzadkie gatunki wyspecjalizowane, które po dotarciu na wierzchołek nie mogą po prostu przenieść się jeszcze wyżej. W rezultacie krótkoterminowo może wzrosnąć bogactwo gatunkowe, ale jednocześnie może stopniowo zanikać charakterystyczna roślinność, która nadaje ekosystemom alpejskim ich wyjątkowy charakter.

Dlatego kluczowe znaczenie będzie miało długoterminowe monitorowanie zmian. W miarę postępującego ocieplenia naukowcy będą musieli śledzić nie tylko to, które gatunki pojawiają się w europejskich górach, lecz także to, które od dawna występujące gatunki wyspecjalizowane stopniowo z nich znikają.