Nima uchun barglar to‘kiladi

Salom, o‘quvchilar! Kuz kelganda, ko‘plab o‘simliklarda tabiatdagi eng tanish o‘zgarishlardan biri boshlanadi: ularning barglari rangini o‘zgartiradi, quriydi va to‘kiladi.

Buni kuzatish biroz g‘amgin, shu bilan birga quvonchli tuyulishi mumkin, ammo bu o‘zgarish aslo tasodifiy emas. Ko‘plab daraxtlar va boshqa o‘simliklar uchun barg to‘kish — sovuqroq va qorong‘iroq sharoitlardan omon o‘tishga yordam beradigan oqilona hayotiy strategiyadir.

Barglar — o‘simliklarda fotosintez, ya’ni yorug‘lik yordamida ozuqa ishlab chiqarish jarayoni amalga oshiriladigan asosiy joydir. Biroq, barglar o‘z yuzasidagi mayda teshikchalar orqali namlikni ham yo‘qotadi. Kuz va qish fasllarida tashqi muhit sharoitlari ko‘pincha noqulaylashadi: yorug‘lik kamayadi, harorat pasayadi va ildizlar orqali suvni o‘zlashtirish qiyinlashishi mumkin. Bunday sharoitda butun bir barg qoplamini saqlab turish, undan olinadigan foydaga nisbatan ko‘proq xarajat (resurs sarfi) talab qilishi mumkin. Shu sababli, ko‘plab o‘simliklar o‘z vazifasini samarali bajarmay qo‘ygan barglarni saqlab qolish o‘rniga, ularni to‘kishga hozirlik ko‘radi.

Nima uchun barglarni to‘kish foydali?

Kuzda o‘simliklarning barg to‘kishining asosiy sabablaridan biri — suvni tejashdir. Hatto tuproqda namlik yetarli bo‘lsa ham, sovuq havo sharoiti ildizlarning suvni o‘zlashtirishini qiyinlashtirishi mumkin. Shu bilan birga, barglar suv bug‘lashda davom etadi. Barglarni to‘kish orqali o‘simlik suv yo‘qotilishini kamaytiradi va o‘zini qurib qolishdan himoya qiladi. Bu, ayniqsa, qishda tuproq muzlab qoladigan yoki uzoq vaqt davomida past harorat kuzatiladigan hududlarda juda muhimdir.

Yana bir amaliy sabab ham mavjud. Keng barglar qor, qirov va namlikni o‘zida ushlab qolishi mumkin. Bunday ortiqcha og‘irlik shoxlarga zo‘riqish tug‘dirishi mumkin. Barglari kamroq bo‘lgan o‘simlikning sovuq mavsumda shikastlanish ehtimoli kamroq bo‘ladi. Shu tariqa, barg to‘kish ham suv yo‘qotilishini, ham jismoniy zo‘riqishni kamaytirishga yordam beradi.

Barg qanday ajralib tushadi?

O‘simliklar barglarning shunchaki tasodifan tushib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Ular barg bandining asosida "ajralish qatlami" (abscission layer) deb ataladigan maxsus hujayra qatlamini hosil qiladi. Kuz yaqinlashgani sari o‘simlik ichidagi o‘zgarishlar barg va poya o‘rtasidagi bog‘liqlikni zaiflashtira boshlaydi. Oxir-oqibat, barg ajralib, yerga tushadi.

Bu jarayon yuz berishidan oldin o‘simlik bargdagi foydali moddalarni qaytarib oladi. Ozuqa moddalari bargdan chiqarilib, keyinchalik foydalanish uchun shoxlar, tana yoki ildizlarda to‘planadi. Bu o‘simlikka bargdan ayrilishdan oldin qimmatli resurslarni saqlab qolish imkonini beradi. Bu to‘satdan yo‘qotish emas, balki puxta o‘ylangan va samarali jarayondir.

Nima uchun avval barglar rangi o‘zgaradi?

Barglar tushishidan oldin ularning yashil rangi ko‘pincha so‘na boshlaydi. Yashil rang fotosintez uchun zarur bo‘lgan pigment — xlorofill tufayli yuzaga keladi. O‘simliklar xlorofill ishlab chiqarishni kamaytirganda, boshqa pigmentlar yaqqolroq ko‘zga tashlana boshlaydi. Shu sababli kuzgi barglar tushishidan oldin sariq, to‘q sariq yoki qizil rangda ko‘rinishi mumkin.

Rangning bunday o‘zgarishi barglarning tushishiga olib keladigan mavsumiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Kunlar qisqarib, havo sovigani sari o‘simlik asta-sekin barg faoliyatini sekinlashtiradi, ozuqa moddalarini qaytarib oladi va nihoyat, ajralish jarayonini yakunlaydi. Demak, ko‘pchilikka manzur bo‘ladigan yorqin ranglar aslida o‘simlikning omon qolishga tayyorgarlik ko‘rish jarayonining bir qismidir.

Barcha o‘simliklar ham bunday qilmaydi

Har qanday o‘simlik ham kuzda barglarini to‘kib yuboravermaydi. Barg to‘kuvchi o‘simliklar barglarini mavsumiy ravishda to‘kadi; ​​doimiy yashil o‘simliklar esa barglarini uzoqroq saqlab qoladi va ularni ko‘pincha birdaniga emas, balki bosqichma-bosqich yangilaydi. Doimiy yashil o‘simliklarning barglari odatda og‘irroq sharoitlarga chidamli bo‘lib, suv yo‘qotilishini kamaytiradigan tuzilishga ega.

Shunday ekan, kuzda barglarning sekin-asta pastga tushayotganini ko‘rganingizda, aslida o‘simlikning mavsumga moslashish borasidagi puxta o‘ylangan harakatiga guvoh bo‘lasiz. U suvni tejaydi, shoxlarini himoya qiladi va kelajak uchun zaxira to‘playdi. Keyingi safar barglarini yerga to‘kayotgan daraxt yonidan o‘tayotganingizda, bir lahza to‘xtab, bu o‘zgarishdagi sokin donolikni payqashga harakat qiling. Tabiat sirtdan qaraganda ko‘pincha muloyim bo‘lib ko‘rinadi, ammo uning tubida hayotning davom etishiga xizmat qiluvchi puxta o‘ylangan qarorlar yashiringan bo‘ladi.